Sáng ra vừa bước khỏi cửa thì trời đổ mưa. Xe đang đi ngon lành thì thủng lốp. Đến công ty muộn vài phút, đúng lúc sếp vừa bước vào. Đang định gọi một món ăn cho tử tế thì quán báo hết món. Tối về mở máy tính, cái file quan trọng nhất lại báo lỗi. Đến lúc nằm xuống giường, bạn chợt nhận ra mình quên trả lời một tin nhắn từ buổi sáng.
Một chuyện thì chẳng đáng nói. Hai chuyện cũng có thể xem là trùng hợp. Nhưng khi chúng nối đuôi nhau trong cùng một ngày, rồi vài ngày sau lại tiếp tục có chuyện khác xảy ra, rất khó để không bật ra một câu quen thuộc: “Sao mình xui thế nhỉ?”
Điều thú vị là cảm giác ấy không chỉ tồn tại trong những câu chuyện phiếm giữa bạn bè. Các nhà tâm lý học đã nghiên cứu nó trong nhiều thập kỷ. Họ đặt câu hỏi rằng tại sao có những người luôn tự nhận mình may mắn, trong khi những người khác lại có cảm giác cuộc đời mình giống như một chuỗi sự cố không có hồi kết.
Và câu trả lời có lẽ nằm ở một nơi ít huyền bí hơn chúng ta tưởng.
Có thật sự tồn tại người “xui” không?
Năm 1997, các nhà tâm lý học Peter Darke và Jonathan Freedman công bố một nghiên cứu mang tên The Belief in Good Luck Scale. Họ không cố gắng chứng minh rằng may mắn là một lực lượng siêu nhiên. Thay vào đó, họ quan tâm đến một thứ đơn giản hơn: con người tin vào may mắn như thế nào.
Kết quả cho thấy có những khác biệt tương đối ổn định giữa các cá nhân. Một số người nhìn may mắn như một thứ có tính cá nhân và tương đối ổn định, kiểu như có người “có vía may”, có người “đen đủi”. Những người khác lại nhìn may mắn đúng bản chất xác suất của nó: một sự kiện ngẫu nhiên, lúc tốt lúc xấu và không đặc biệt thuộc về ai.
Nói cách khác, trong tâm lý học thực sự tồn tại một thứ khá gần với câu nói “tôi là người xui”.
Nhưng điều đó không có nghĩa là khoa học đã tìm thấy một loại năng lượng màu đen nào đó bám theo một số người.
Một đồng xu công bằng vẫn có xác suất 50/50 cho mỗi mặt. Một người tin mình may mắn không thể khiến đồng xu nghe lời mình. Một người tin mình xui cũng không bị vũ trụ âm thầm giảm xác suất thắng xuống còn 30%.
Điều mà các nhà nghiên cứu quan tâm nhiều hơn là chuyện xảy ra sau khi xác suất ngẫu nhiên đã tung viên xúc xắc xuống bàn. Bởi vì cùng một thế giới, cùng một cơ hội, cùng một sự kiện, nhưng hai người có thể nhìn thấy hai thứ hoàn toàn khác nhau.
Và đây là lúc câu chuyện về “người may mắn” của Richard Wiseman trở nên đặc biệt thú vị.
Tờ báo có 43 bức ảnh
Richard Wiseman, nhà tâm lý học tại Đại học Hertfordshire, từng tiến hành một chương trình nghiên cứu kéo dài khoảng mười năm với hơn 400 người tự nhận mình đặc biệt may mắn hoặc đặc biệt xui xẻo. Một trong những thí nghiệm nổi tiếng nhất của ông nghe đơn giản đến mức gần như chẳng có gì để nghiên cứu.
Ông đưa cho những người tham gia một tờ báo và yêu cầu họ đếm xem trong đó có bao nhiêu bức ảnh.
Chỉ vậy thôi.
Nhưng có một cái bẫy rất kỳ lạ.
Ở trang thứ hai của tờ báo, Wiseman đặt một dòng chữ khổng lồ thông báo rằng họ có thể dừng việc đếm vì tổng cộng có 43 bức ảnh. Dòng chữ lớn đến mức chiếm khoảng nửa trang và gần như đập thẳng vào mắt người đọc.
Trong tài liệu mô tả thí nghiệm, Wiseman cho biết những người thuộc nhóm “lucky” thường phát hiện ra thông báo chỉ sau vài giây, trong khi những người thuộc nhóm “unlucky” thường tiếp tục ngồi đếm từng bức ảnh.
Ông còn đặt thêm một thông báo khác, nói rằng nếu người tham gia nhận ra nó và báo cho người thí nghiệm thì họ sẽ nhận được tiền.
Và một lần nữa, những người tự nhận là may mắn thường có xu hướng phát hiện cơ hội này dễ hơn.
Điều đáng nói ở đây không phải là nhóm “may mắn” có đôi mắt tinh hơn hay thông minh hơn. Tờ báo giống nhau. Nhiệm vụ giống nhau. Cơ hội giống nhau.
Sự khác biệt nằm ở thứ họ đang chú ý.
Wiseman cho rằng những người tự nhận là xui xẻo có xu hướng căng thẳng và tập trung mạnh vào nhiệm vụ trước mắt, đến mức họ bỏ qua những thứ nằm ngay bên cạnh mục tiêu của mình. Trong khi đó, những người “may mắn” có xu hướng thoải mái hơn, nhìn rộng hơn và dễ nhận ra những cơ hội bất ngờ.
Và nếu suy nghĩ kỹ, đây là một cách giải thích khá khác với ý tưởng “người này được thần may mắn phù hộ”.
Có thể chẳng có vị thần nào cả.
Có thể một người chỉ đơn giản là nhìn thấy nhiều cánh cửa hơn.
Khi căng thẳng khiến thế giới trở nên nhỏ lại
Đây là phần mà nghiên cứu của Wiseman trở nên thú vị hơn khi đặt cạnh những nghiên cứu tâm lý hiện đại về stress.
Khi chúng ta căng thẳng, não không nhất thiết trở nên “ngu đi”. Nó thay đổi cách phân bổ nguồn lực nhận thức để đối phó với tình huống trước mắt. Và trong một số điều kiện, cái giá phải trả là khả năng xử lý những thứ nằm ngoài trọng tâm.
Một meta-analysis công bố năm 2016, tổng hợp nhiều nghiên cứu về stress cấp tính, cho thấy stress có thể làm suy giảm working memory và cognitive flexibility, tức khả năng giữ và thao tác thông tin trong đầu cũng như khả năng chuyển đổi linh hoạt giữa các cách tiếp cận khác nhau.
Một nghiên cứu meta-analysis khác xem xét nhiều bộ dữ liệu với tổng cộng 1.829 người cũng cho thấy stress có thể làm thay đổi cách con người đưa ra quyết định trong điều kiện không chắc chắn. Tuy nhiên, tác động phụ thuộc vào loại quyết định và hoàn cảnh cụ thể, chứ không phải cứ stress là con người chắc chắn quyết định sai.
Hãy quay lại với một ngày “đen đủi”.
Bạn làm rơi điện thoại vào buổi sáng. Bạn bực.
Sau đó xe gặp trục trặc. Bạn bắt đầu căng thẳng.
Đến trưa, bạn nhận được một tin nhắn công việc khó chịu. Lúc này đầu óc đã không còn bình tĩnh như buổi sáng nữa.
Buổi chiều, bạn đang làm một việc đơn giản nhưng vì vừa lo chuyện cũ vừa nghĩ đến chuyện mới nên bỏ sót một chi tiết. Một lỗi nhỏ xuất hiện.
Và lúc đó, bộ não lập tức nối các điểm lại với nhau.
“Thấy chưa. Hôm nay đúng là ngày xui.”
Cái đáng sợ là từ đây, cảm giác xui xẻo có thể bắt đầu tự nuôi chính nó.
Não người rất thích tìm một câu chuyện
Con người không chỉ ghi nhận sự kiện. Chúng ta liên tục cố gắng tìm ra ý nghĩa phía sau chúng.
Nếu hôm nay bạn đi đường bình thường, không ai va vào bạn, không mất đồ, không gặp sự cố, có lẽ bạn chẳng bao giờ về nhà và nghĩ: “Hôm nay mình thật may mắn vì không có chuyện gì xảy ra.”
Nhưng nếu bạn làm rơi chìa khóa, lỡ chuyến xe và bị kẹt thang máy trong cùng một ngày, ba chuyện đó lập tức trở thành một câu chuyện.
“Hôm nay mình đen thật.”
Đây là nơi những nghiên cứu về illusory pattern perception, tức xu hướng nhìn thấy các mẫu hình trong dữ liệu ngẫu nhiên, trở nên đáng chú ý. Một nghiên cứu được công bố trên European Journal of Social Psychology cho thấy khả năng nhìn thấy các pattern trong những chuỗi tung đồng xu ngẫu nhiên có liên hệ với một số niềm tin phi lý trí và niềm tin siêu nhiên.
Điều này không có nghĩa là chúng ta “ảo tưởng” mỗi khi nhận thấy một chuỗi sự kiện xấu.
Một chuỗi xấu hoàn toàn có thể xảy ra trong thế giới thực.
Vấn đề nằm ở bước tiếp theo.
Nếu bạn tung đồng xu mười lần và có sáu lần liên tiếp ra mặt ngửa, việc sáu lần đó xuất hiện liên tục không phải bằng chứng rằng đồng xu đang “có vấn đề”. Ngẫu nhiên không có nghĩa là mọi thứ phải thay phiên nhau một cách đẹp mắt. Những chuỗi bất thường hoàn toàn có thể xuất hiện trong một quá trình ngẫu nhiên.
Nhưng bộ não con người rất dễ nhìn thấy một câu chuyện trong chuỗi đó.
Và một khi câu chuyện đã hình thành, chúng ta bắt đầu tìm những chi tiết khác để củng cố nó.
“Tôi biết ngay mà, tôi lúc nào chẳng xui”
Đây có lẽ là phần quen thuộc nhất.
Bạn tin mình xui. Sau đó một chuyện không hay xảy ra.
Bạn lập tức nhớ đến niềm tin cũ.
“Thấy chưa.”
Một tuần sau lại có chuyện khác.
“Lại nữa.”
Trong khi đó, hàng chục sự kiện bình thường xảy ra trong ngày không tạo ra bất kỳ phản ứng nào. Bạn đi làm bình an. Điện thoại không hỏng. Ăn trưa ngon. Về nhà không gặp vấn đề gì. Những thứ đó gần như biến mất khỏi câu chuyện.
Chỉ có những sự kiện tiêu cực được giữ lại.
Đây là nơi negativity bias, tức xu hướng con người nhạy hơn với thông tin tiêu cực trong nhiều hoàn cảnh, có thể góp phần làm bức tranh cuộc sống trở nên u ám hơn. Khi nó kết hợp với những cơ chế như confirmation bias, một niềm tin ban đầu có thể khiến chúng ta đặc biệt chú ý đến những thông tin phù hợp với nó.
Từ đó xuất hiện một vòng lặp rất đời thường.
Bạn nghĩ mình xui nên nhớ những lần mình xui. Vì nhớ nhiều lần mình xui nên niềm tin ấy trở nên chắc chắn hơn. Khi niềm tin đã chắc chắn, những sự kiện mới xảy ra được nhìn qua chính chiếc kính đó.
Một chuyện bình thường chỉ là chuyện bình thường.
Một chuyện xấu lại trở thành bằng chứng.
Và thế là câu “mình xui” ngày càng giống một sự thật khách quan.
Nhưng có phải tất cả chỉ nằm trong đầu?
Không.
Đây là chỗ chúng ta cần cẩn thận để không biến tâm lý học thành một câu chuyện self-help quá dễ dãi.
Có những người thực sự trải qua nhiều biến cố bất lợi hơn trong một khoảng thời gian nhất định. Một người có thể mất việc, gặp vấn đề tài chính, gia đình xảy ra chuyện, xe hỏng và thêm một đống sự cố khác cùng lúc. Không thể nhìn họ rồi bảo rằng: “Tất cả là vì anh suy nghĩ tiêu cực”.
Cuộc sống vẫn có sự ngẫu nhiên.
Tai nạn vẫn xảy ra.
Bệnh tật vẫn xảy ra.
Những người khác vẫn có thể đối xử tệ với chúng ta.
Những thứ nằm ngoài khả năng kiểm soát vẫn tồn tại.
Điều mà tâm lý học có thể giúp chúng ta hiểu không phải là “mọi chuyện xấu đều do bạn nghĩ xấu”, mà là một câu hỏi tinh tế hơn: sau khi một chuyện xấu xảy ra, nó thay đổi cách bạn nhìn những chuyện tiếp theo như thế nào?
Đó mới là nơi cảm giác “mình luôn xui” có thể bắt đầu trở thành một vòng lặp.
Một ngày xui có thể biến thành một cuộc đời xui trong đầu chúng ta
Hãy tưởng tượng một người vừa trải qua ba chuyện không thuận lợi liên tiếp.
Lần đầu tiên, họ chỉ nghĩ: “Đen thật.”
Lần thứ hai: “Sao dạo này nhiều chuyện thế?”
Lần thứ ba: “Mình đúng là người xui.”
Đây là một bước chuyển rất quan trọng.
Ban đầu, “xui” là một sự kiện.
Sau đó, “xui” trở thành một đặc điểm của ngày hôm đó.
Cuối cùng, “xui” trở thành một đặc điểm của chính bản thân.
Và khi nó đã trở thành một phần trong cách chúng ta định nghĩa bản thân, mọi sự kiện mới đều có nguy cơ được giải thích theo hướng đó.
“Tôi thất bại vì hôm nay tôi làm chưa tốt” là một cách giải thích.
“Tôi thất bại vì tôi vốn là người xui” lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.
Nó rộng hơn, ổn định hơn và khó thoát khỏi hơn.
Các nghiên cứu về niềm tin vào may mắn cũng cho thấy những người coi luck như một lực lượng tương đối ổn định có xu hướng khác với những người coi nó đơn thuần là ngẫu nhiên.
Điều này không chứng minh rằng người tin mình xui sẽ chắc chắn gặp nhiều chuyện xấu hơn.
Nhưng nó cho thấy niềm tin về “vận may” không phải một ý nghĩ thoáng qua hoàn toàn vô nghĩa. Nó có thể liên quan đến cách chúng ta nhìn nhận và phản ứng với thế giới.
Có lẽ “vận may” nằm ở nơi ít thần bí hơn chúng ta tưởng
Richard Wiseman từng tổng hợp nghiên cứu của mình thành bốn nguyên tắc mà ông cho rằng giúp những người được xem là “lucky” tạo ra nhiều cơ hội thuận lợi hơn: họ dễ nhận ra cơ hội, cởi mở với những trải nghiệm mới, duy trì kỳ vọng tích cực và sử dụng những cách tiếp cận linh hoạt hơn khi đứng trước các tình huống khác nhau.
Nhưng nếu bỏ lớp ngôn ngữ “may mắn” ra ngoài, những điều này thực ra khá đời thường.
Một người giao tiếp với nhiều người sẽ có nhiều cơ hội gặp một người thú vị hơn người chỉ quanh quẩn trong một nhóm nhỏ.
Một người sẵn sàng thử một công việc mới sẽ có nhiều khả năng tình cờ gặp một cơ hội mới hơn người luôn từ chối mọi thứ không quen thuộc.
Một người đang căng thẳng và chỉ chăm chăm hoàn thành nhiệm vụ trước mắt có thể bỏ qua một thông tin quan trọng nằm ngay bên cạnh, giống như người tham gia trong thí nghiệm tờ báo của Wiseman.
Không cần đến phép thuật.
Chỉ cần hành vi của con người thay đổi một chút, số lượng cơ hội mà họ gặp và nhận ra cũng có thể thay đổi theo.
Và đó có lẽ là ý nghĩa thú vị nhất của Luck Factor.
Không phải rằng chúng ta có thể điều khiển xác suất của vũ trụ.
Mà là chúng ta có thể ảnh hưởng đến phần nào của thế giới mà mình nhìn thấy, những cơ hội mình bước vào và cách mình phản ứng khi một chuyện không như ý xảy ra.
Vậy nếu tôi luôn cảm thấy mình xui thì sao?
Có lẽ câu hỏi đáng đặt ra không phải là:
“Tại sao mình xui thế?”
Mà là:
“Trong những chuyện mình cho là xui, có bao nhiêu phần thực sự nằm ngoài khả năng kiểm soát của mình, và có bao nhiêu phần đến từ cách mình phản ứng với những chuyện xảy ra trước đó?”
Hai câu hỏi này nghe gần giống nhau nhưng dẫn đến hai thế giới rất khác.
Nếu một chuyện hoàn toàn ngẫu nhiên xảy ra, bạn không cần phải tự trách mình.
Nếu một người khác gây ra chuyện tệ với bạn, đó cũng không phải bằng chứng rằng bạn có “vận đen”.
Nhưng nếu bạn nhận thấy mình đang căng thẳng đến mức chỉ nhìn thấy những thứ tiêu cực, liên tục bỏ qua những cơ hội nhỏ, quyết định vội vàng rồi lại dùng chính hậu quả đó làm bằng chứng rằng mình xui, thì lúc ấy có một thứ đáng để thay đổi.
Không phải vận mệnh.
Mà là vòng lặp.
Bởi vì đôi khi thứ khiến một người cảm thấy mình đang sống dưới một đám mây đen không phải là việc cuộc đời liên tục ném đá vào họ. Có thể là sau vài lần bị đá trúng, họ bắt đầu chỉ nhìn lên bầu trời để tìm những viên đá tiếp theo.
Và nghịch lý ở đây là những người cảm thấy mình “xui” nhất có thể không cần phải trở thành một con người hoàn toàn khác để thay đổi cảm giác ấy.
Đôi khi chỉ cần chậm lại một chút, nhìn rộng ra một chút, và cho phép bản thân ghi nhận cả những chuyện không tệ đang xảy ra mỗi ngày.
Bởi vì một ngày không có chuyện gì xấu xảy ra cũng là một dạng may mắn.
Chỉ là chúng ta thường không gọi tên nó.
Tài liệu tham khảo
Dưới đây là các nghiên cứu và tài liệu được sử dụng để xây dựng bài viết. Các liên kết ưu tiên bản nghiên cứu, PubMed, trang tạp chí khoa học hoặc tài liệu gốc của tác giả.
Richard Wiseman và “The Luck Factor”
Richard Wiseman, The Luck Factor: The Four Essential Principles. Nghiên cứu kéo dài nhiều năm về những người tự nhận mình may mắn hoặc xui xẻo, trong đó có thí nghiệm nổi tiếng về tờ báo và 43 bức ảnh. Đọc tài liệu gốc của Richard Wiseman.
Niềm tin vào may mắn
Peter R. Darke & Jonathan L. Freedman (1997), The Belief in Good Luck Scale, Journal of Research in Personality, 31(4), 486–511. Nghiên cứu về sự khác biệt cá nhân trong niềm tin vào may mắn. Xem nghiên cứu trên ScienceDirect.
Niềm tin về may mắn và hành vi
Peter R. Darke & Jonathan L. Freedman (1997), Lucky Events and Beliefs in Luck: Paradoxical Effects on Confidence and Risk-Taking, Personality and Social Psychology Bulletin, 23(4), 378–388. Nghiên cứu xem xét mối liên hệ giữa những sự kiện may mắn, niềm tin vào may mắn, sự tự tin và hành vi chấp nhận rủi ro. Xem nghiên cứu trên SAGE Journals.
Stress và chức năng nhận thức
Grant S. Shields, Matthew A. Sazma & Andrew P. Yonelinas (2016), The Effects of Acute Stress on Core Executive Functions: A Meta-Analysis, Neuroscience & Biobehavioral Reviews. Meta-analysis về ảnh hưởng của stress cấp tính lên working memory, cognitive flexibility và các chức năng điều hành. Đọc nghiên cứu trên PubMed Central.
Stress và việc ra quyết định
Katrin Starcke & Matthias Brand (2016), Effects of Stress on Decisions Under Uncertainty: A Meta-Analysis, Psychological Bulletin. Nghiên cứu tổng hợp về tác động của stress đối với việc ra quyết định trong điều kiện không chắc chắn. Xem nghiên cứu trên PubMed.
Nhìn thấy pattern trong dữ liệu ngẫu nhiên
Jan-Willem van Prooijen, Karen M. Douglas & Clara De Inocencio (2018), Connecting the dots: Illusory pattern perception predicts belief in conspiracies and the supernatural, European Journal of Social Psychology. Nghiên cứu về xu hướng nhận ra các pattern trong dữ liệu ngẫu nhiên và mối liên hệ với một số niềm tin phi lý trí. Xem nghiên cứu trên PubMed.
