“Điều gì tồi tệ hơn: sống như một con quái vật, hay chết như một người tử tế?”
Bộ phim không già đi sau hơn một thập kỷ
Ra mắt vào năm 2010 dưới bàn tay của đạo diễn thiên tài Martin Scorsese, Shutter Island nhanh chóng trở thành một trong những bộ phim tâm lý – giật gân đáng nhớ nhất của điện ảnh hiện đại. Với phần thể hiện xuất sắc của Leonardo DiCaprio, bộ phim không chỉ khiến khán giả bị cuốn vào một mê cung của những bí ẩn, những cơn hoang tưởng và các lớp hiện thực chồng chéo lên nhau, mà còn để lại một câu hỏi đau đớn kéo dài suốt nhiều năm sau khi bộ phim kết thúc.
Rất nhiều tác phẩm điện ảnh sống nhờ cú twist cuối cùng. Nhưng điều khiến Shutter Island trở nên trường tồn lại nằm ở một thứ khác. Khi cú twist qua đi, khi khán giả đã biết sự thật về Teddy Daniels hay Andrew Laeddis, bộ phim mới thật sự bắt đầu. Nó không còn là câu chuyện về một cuộc điều tra, cũng không đơn giản là trò chơi đánh lừa tâm trí người xem. Ẩn sâu bên trong toàn bộ bầu không khí u ám ấy là bi kịch của một con người không còn đủ sức để sống tiếp với ký ức của chính mình.
Điều đó không có nghĩa cú plot twist của Shutter Island không xuất sắc. Ngược lại, đây có lẽ là một trong những màn thiết lập foreshadowing đỉnh cao nhất của điện ảnh hiện đại. Martin Scorsese gần như đã đặt toàn bộ sự thật trước mắt khán giả ngay từ đầu bộ phim, nhưng bằng cách dẫn dắt góc nhìn quá tài tình, ông khiến người xem tự nguyện tin vào nhân dạng Teddy Daniels giống như cách Andrew Laeddis đang cố tin vào nó. Từ ánh mắt của các bác sĩ, thái độ kỳ lạ của Chuck, cách các bệnh nhân phản ứng với Teddy cho tới những cơn đau đầu, các giấc mơ và nỗi ám ảnh về nước, mọi chi tiết đều đang âm thầm dẫn khán giả tới sự thật cuối cùng. Chính vì vậy, Shutter Island là kiểu phim càng xem lại càng đáng sợ, bởi người ta nhận ra đạo diễn chưa từng lừa dối mình. Ông chỉ khiến chúng ta nhìn mọi thứ theo cách mà Andrew muốn nhìn mà thôi.
Đó là lý do hơn mười lăm năm trôi qua, người ta vẫn còn tranh luận về cái kết của Shutter Island. Nhưng càng trưởng thành, càng trải qua nhiều mất mát trong cuộc sống, người ta càng nhận ra rằng vấn đề lớn nhất của bộ phim chưa bao giờ là “Andrew có thật sự điên hay không”. Điều đáng sợ nhất là: nếu sự thật ấy là thật, liệu bất kỳ ai trong chúng ta có đủ khả năng để tiếp tục sống sau tất cả?
Hành trình đi tìm sự thật trên hòn đảo của những kẻ điên
Bộ phim mở đầu bằng chuyến tàu đưa hai cảnh sát liên bang Teddy Daniels và Chuck Aule tới bệnh viện tâm thần Ashecliffe nằm biệt lập trên hòn đảo Shutter Island. Họ được giao nhiệm vụ điều tra vụ mất tích bí ẩn của một nữ bệnh nhân tên Rachel Solando, người đã biến mất khỏi căn phòng bị khóa kín như thể tan biến vào không khí.
Ngay từ những phút đầu tiên, Shutter Island đã tạo ra cảm giác bất an kỳ lạ. Những cơn đau đầu của Teddy, các cơn ác mộng về chiến tranh, ký ức về người vợ Dolores đã chết trong vụ cháy nhà, những cơn mưa xối xả, âm thanh kim loại lạnh lẽo của bệnh viện tâm thần và ánh mắt bất thường của các bác sĩ khiến khán giả luôn có cảm giác rằng có điều gì đó không đúng đang diễn ra trên hòn đảo này.
Teddy bắt đầu tin rằng bệnh viện Ashecliffe đang che giấu những thí nghiệm phi nhân tính lên bệnh nhân tâm thần. Anh nghi ngờ các bác sĩ tiến hành tẩy não, thao túng ký ức và thậm chí biến con người thành những cái xác biết đi. Trong đầu Teddy, mọi thứ dần ghép lại thành một âm mưu khổng lồ, nơi anh vừa là người điều tra, vừa là nạn nhân bị săn đuổi.
Nhưng càng đi sâu vào cuộc điều tra, ranh giới giữa thực tại và ảo giác càng tan biến. Những giấc mơ của Teddy ngày càng dữ dội. Hình ảnh người vợ đã chết liên tục xuất hiện như một bóng ma. Nước, lửa, máu và tiếng khóc trẻ con trở thành những biểu tượng ám ảnh xuyên suốt bộ phim. Khán giả bị kéo vào mê cung tâm lý ấy cùng nhân vật chính, không còn biết điều gì là thật, điều gì chỉ tồn tại trong tâm trí một kẻ đang dần đánh mất chính mình.
Và rồi cú twist nổi tiếng của Shutter Island xuất hiện.
Teddy Daniels thực chất không tồn tại.
Tên thật của anh là Andrew Laeddis, một bệnh nhân tâm thần nguy hiểm của chính bệnh viện Ashecliffe. Người vợ Dolores của anh mắc chứng rối loạn tâm thần nghiêm trọng và đã dìm chết ba đứa con của họ xuống hồ. Trong cơn tuyệt vọng và suy sụp hoàn toàn, Andrew đã bắn chết chính người vợ mình yêu thương. Không thể chấp nhận sự thật ấy, anh tạo ra nhân cách Teddy Daniels như một cơ chế tự bảo vệ tâm lý nhằm trốn thoát khỏi ký ức kinh hoàng kia.
Toàn bộ cuộc điều tra trên đảo thực chất là một “vở diễn” được dàn dựng bởi bác sĩ Cawley nhằm giúp Andrew đối mặt với sự thật cuối cùng.
Nhưng điều đáng sợ là: ngay cả khi sự thật được phơi bày, Shutter Island vẫn không đưa ra cho khán giả một câu trả lời tuyệt đối.
Cái kết gây chia rẽ suốt nhiều năm
Có lẽ rất ít bộ phim tạo ra nhiều tranh cãi kéo dài như Shutter Island. Sau khi xem xong, khán giả gần như ngay lập tức chia thành hai phe đối lập.
Một bên tin rằng Andrew thật sự điên loạn và toàn bộ câu chuyện Teddy Daniels chỉ là một nhân cách giả tưởng được tạo ra để trốn tránh tội lỗi. Theo cách hiểu này, đoạn cuối phim là khoảnh khắc Andrew tái phát bệnh sau khi vừa tỉnh táo trong thời gian ngắn ngủi. Việc anh bị đưa đi phẫu thuật thùy não là kết cục tất yếu của một bệnh nhân không thể chữa trị.
Nhưng phe còn lại lại nhìn thấy điều gì đó khác hẳn trong ánh mắt của Andrew ở cảnh cuối cùng. Họ tin rằng anh đã tỉnh táo hoàn toàn. Anh biết mình là ai. Anh biết tất cả những gì đã xảy ra. Và chính vì vậy, anh quyết định từ bỏ việc tiếp tục sống như một con người tỉnh táo.
Câu thoại cuối cùng của bộ phim gần như trở thành một trong những câu thoại đau đớn nhất lịch sử điện ảnh:
“Which would be worse: To live as a monster, or to die as a good man?”
“Điều gì tồi tệ hơn: sống như một con quái vật, hay chết như một người tử tế?”
Đây chính là khoảnh khắc biến toàn bộ Shutter Island từ một phim thriller thành một bi kịch nhân sinh khổng lồ.
Nếu Andrew thực sự đã tỉnh táo ở đoạn cuối, thì điều đó đồng nghĩa với việc anh phải sống cùng toàn bộ ký ức kinh hoàng kia. Anh phải nhớ rằng mình đã bỏ qua những dấu hiệu bệnh tâm thần của vợ. Anh phải nhớ rằng mình đã thất bại với tư cách một người chồng và một người cha. Anh phải nhớ cảnh những đứa con của mình nổi lềnh bềnh trên mặt nước lạnh giá. Và tàn nhẫn nhất, anh phải nhớ rằng chính tay mình đã bóp cò giết người phụ nữ mình yêu.
Không một con người bình thường nào có thể chịu đựng toàn bộ sức nặng ấy mà không sụp đổ.
Vì vậy, khi nhìn lại cái kết của Shutter Island, người ta bắt đầu nhận ra một sự thật đau đớn hơn rất nhiều. Andrew không hề thất bại trong việc hồi phục. Ngược lại, có lẽ anh đã hồi phục hoàn toàn.
Và chính vì hồi phục, anh mới quyết định biến mất.
Lobotomy không còn là hình phạt, mà là một dạng giải thoát
Trong phần lớn bộ phim, khán giả nhìn cuộc phẫu thuật thùy não như một hình thức tra tấn vô nhân đạo. Ashecliffe giống một địa ngục nơi những con người bị tước bỏ nhân tính và biến thành các “xác sống”. Teddy sợ hãi lobotomy bởi anh tin rằng nó sẽ giết chết con người thật của mình.
Nhưng ở cảnh cuối cùng, toàn bộ ý nghĩa ấy đảo ngược hoàn toàn.
Nếu Andrew đã tỉnh táo, thì việc chấp nhận bị lobotomy không còn là thất bại nữa. Nó trở thành lựa chọn cuối cùng của một con người không thể chịu nổi ký ức của chính mình.
Anh không tự sát bằng cách kết thúc mạng sống.
Anh tự sát bằng cách giết chết ý thức.
Điều đó khiến cái kết của Shutter Island đau hơn rất nhiều so với những gì người ta thường nghĩ. Bởi cuối cùng, Andrew không chiến đấu để được sống. Anh chiến đấu để được quên.
Đây cũng là lý do diễn xuất của Leonardo DiCaprio trong đoạn cuối trở nên khủng khiếp đến vậy. Không còn sự hoảng loạn, không còn những cơn điên loạn dữ dội. Gương mặt anh chỉ còn lại sự mệt mỏi cùng cực, như thể một con người đã kiệt sức sau quá nhiều năm chạy trốn khỏi ký ức của chính mình.
Ánh mắt ấy không giống một kẻ mất trí.
Nó giống ánh mắt của một người cuối cùng đã hiểu mọi thứ, nhưng không còn đủ sức để tiếp tục tồn tại.
Con người luôn tìm cách trốn khỏi nỗi đau
Điều khiến Shutter Island vượt xa một bộ phim thriller thông thường là cách nó chạm tới bản năng sâu kín nhất của con người: trốn tránh đau khổ.
Andrew Laeddis tạo ra Teddy Daniels như một cơ chế tự vệ tâm lý. Bộ não của anh không thể chịu nổi sự thật nên nó tạo ra một thực tại khác dễ chấp nhận hơn. Trong thực tại ấy, anh không phải một người cha thất bại. Anh không phải kẻ giết vợ. Anh là một cảnh sát chính nghĩa đang đi tìm công lý.
Nghe phi lý, nhưng thực ra tất cả chúng ta đều làm điều tương tự ở những mức độ nhỏ hơn.
Con người luôn tự kể cho mình những câu chuyện để có thể tiếp tục sống. Chúng ta biện minh cho thất bại, chối bỏ tổn thương, lờ đi ký ức đau đớn hoặc tự xây dựng những lớp mặt nạ để tránh phải đối diện với sự thật bên trong mình.
Có người lao vào công việc để quên cảm giác cô đơn. Có người luôn cười nói vì không muốn ai nhìn thấy sự suy sụp bên trong. Có người cố chấp ở lại một mối quan hệ đã chết chỉ vì sợ phải đối diện với cảm giác bị bỏ rơi.
Theo một cách nào đó, ai cũng có “Shutter Island” của riêng mình.
Một nơi trong tâm trí mà chúng ta khóa kín những điều đau đớn nhất.
Tư tưởng hiện sinh phía sau bộ phim
Ẩn sâu bên dưới câu chuyện tâm lý của Shutter Island là một tinh thần hiện sinh rất rõ ràng. Bộ phim đặt ra câu hỏi về ý nghĩa của việc tiếp tục sống khi con người phải đối mặt với tội lỗi và đau khổ không thể cứu vãn.
Triết gia Albert Camus từng nói rằng vấn đề triết học nghiêm túc duy nhất là tự sát. Ý ông không đơn giản nói về việc kết thúc mạng sống, mà là câu hỏi lớn hơn: Tại sao con người vẫn tiếp tục tồn tại dù cuộc đời đầy đau khổ và vô nghĩa?
Andrew Laeddis chính là hiện thân của câu hỏi ấy.
Chủ nghĩa hiện sinh cho rằng con người bị ném vào một thế giới không có sẵn ý nghĩa, và mỗi cá nhân buộc phải tự đối diện với tự do, tội lỗi, đau khổ cùng trách nhiệm của chính mình. Điều đáng sợ là không ai có thể trốn khỏi điều đó mãi mãi. Andrew Laeddis cũng vậy. Suốt cả bộ phim, anh tạo ra Teddy Daniels như một cách để chạy trốn khỏi sự thật. Nhưng càng chạy trốn, nỗi đau ấy càng nuốt chửng lấy anh. Đến cuối cùng, Shutter Island không còn là câu chuyện về việc một người đàn ông bị điên hay bị thao túng, mà là bi kịch của một con người không thể tiếp tục sống cùng sự thật về chính mình.
Anh đã nhìn thấy đáy sâu của địa ngục tinh thần. Anh không còn khả năng tha thứ cho chính mình. Và cuối cùng, anh lựa chọn từ bỏ bản thân thay vì tiếp tục sống với sự thật.
Điều đáng sợ là lựa chọn ấy lại vô cùng dễ hiểu.
Bởi đôi khi, thứ giết chết con người không phải nỗi đau xảy ra trong hiện tại, mà là ký ức về nó.
Ký ức có thể trở thành nhà tù kinh khủng nhất. Nó khiến con người sống mãi trong một khoảnh khắc đã chết từ lâu nhưng không bao giờ biến mất. Cơ thể Andrew tồn tại trên Shutter Island. Nhưng tâm trí anh đã mắc kẹt mãi trong ngày ba đứa con của mình chết đi.
Và đó mới là bi kịch thật sự.
Điều đau đớn nhất không phải mất mát, mà là phải tiếp tục sống sau mất mát
Có một sự thật mà càng trưởng thành người ta càng hiểu rõ: con người không phải lúc nào cũng mạnh mẽ như những lời động viên ngoài kia.
Đôi khi, chỉ riêng việc thức dậy vào buổi sáng đã là một cuộc chiến.
Có những mất mát không bao giờ biến mất hoàn toàn. Có những ký ức dù đã nhiều năm trôi qua vẫn đau như ngày đầu tiên. Có những con người nhìn bên ngoài hoàn toàn bình thường nhưng bên trong đã sụp đổ từ rất lâu rồi.
Shutter Island khiến người xem ám ảnh bởi nó hiểu rõ điều đó.
Nó hiểu rằng có những nỗi đau quá lớn khiến con người không còn muốn được chữa lành nữa.
Andrew không chọn sự thật.
Anh chọn sự bình yên cuối cùng mà mình có thể với tới, dù cái giá phải trả là đánh mất bản thân.
Đó là lý do câu hỏi cuối cùng của bộ phim trở nên kinh khủng đến vậy. “Sống như một con quái vật” không chỉ là sống với tội lỗi. Nó còn là việc tiếp tục tồn tại trong khi mỗi ngày đều phải nhìn thẳng vào ký ức mình muốn quên nhất.
Và đôi khi, con người sẽ chọn biến mất chỉ để không còn phải nhớ nữa.
Vì sao Shutter Island vẫn sống mãi sau hơn mười lăm năm
Nhiều bộ phim khiến khán giả bất ngờ khi xem lần đầu, nhưng mất đi giá trị sau khi twist bị tiết lộ. Shutter Island thì ngược lại. Bộ phim gần như hay hơn sau lần xem đầu tiên.
Bởi khi đã biết sự thật, người xem không còn tập trung vào việc giải mã bí ẩn nữa. Họ bắt đầu nhìn thấy nỗi đau của Andrew ở từng khung hình, từng cơn đau đầu, từng giấc mơ và từng lần anh cố bấu víu vào nhân dạng Teddy Daniels.
Toàn bộ bộ phim trở thành hành trình tuyệt vọng của một con người đang cố chạy trốn khỏi chính mình.
Và đó là thứ khiến Shutter Island trường tồn.
Không phải cú twist.
Không phải âm mưu.
Không phải bệnh viện tâm thần.
Mà là sự thật rằng bất kỳ ai ngoài kia cũng có thể hiểu cảm giác muốn biến mất khỏi nỗi đau của chính mình, dù chỉ trong một khoảnh khắc ngắn ngủi.
Bởi sâu trong tâm trí mỗi con người, luôn tồn tại một góc tối mà chúng ta sợ phải đối diện.
Và đôi khi, điều khó khăn nhất trong cuộc đời không phải là chết đi.
Mà là tiếp tục sống.
